Tản mạn: CƠM ĐỘN CỦA MÁ

 Mỗi lần có người thấy tôi ăn cơm độn thêm với chuối, bắp hay khoai, họ thường lấy làm lạ với kiểu ăn của tôi. Dù thức ăn không thiếu, nhưng tôi chọn cho mình một lối ăn đậm chất quê hương, vì đó là lối ăn của đứa con xa quê như tôi luôn hướng về cội nguồn của mình. Còn có người đã cười chọc: “Ăn gì mà kỳ cục! Chẳng giống ai!”. Mỗi lần nghe ai nói như thế, tôi lại cặm cụi ăn trong hạnh phúc.

Tôi vẫn nhớ như in những lần má bới cho tôi tô cơm độn khoai lang và đưa kèm thêm vài trái chuối. Dù bữa ăn có mấy con cá rô mới câu được dưới ao, nhưng những món độn vào cơm là không thể thiếu. Lần đầu cầm lấy tô cơm độn của má ăn ngon lành, nhưng ăn từ từ rồi cũng ngán. Đã có lần tôi trách vì sao má không cho tôi một bữa cơm trắng cho phỉ, má cười hiền từ mà ánh mắt đượm nỗi buồn rười rượi: “Vì nhà mình hết gạo rồi con à!”.

Nhà tôi nghèo nhưng so làm sao với thời gian khó khăn của gia đình ông bà ngoại trước đây. Tôi là con một. Ba má làm việc cật lực để lo cho tôi cái ăn và cái mặc tươm tất và đôi lúc ba má đã không có bộ đồ lành lặn dù là ngày tết cận kề. Còn ông bà ngoại tôi, như lời kể của má, cũng rất vất vả để lo cho mười mấy người con trưởng thành. Ráng cho mấy đứa út đi học còn mấy đứa cả thì chịu khó nghỉ học ở nhà lo cho các em. Má tôi là con áp út, nên được đi học tới hết lớp chín. Đó là phần phúc của má so với các anh chị trong gia đình.

Vì cái nghèo không bao giờ có giới hạn và thời hạn, nên mọi chi tiêu đều hết sức tằn tiện mà chờ ngày khấm khá hơn. Riêng trong khoản ăn uống thì “cơm độn” là món quen thuộc. Với những vị lão niên như ông bà ngoại hay ba má tôi, tôi tin các vị đã học được câu “chan cơm bằng nước mắt” theo đúng nghĩa đen của nó. Bởi đã từng chịu cái đói vây hãm và mỗi khi thấy miếng gạo trắng thì muốn khóc. Khóc vì mừng mà cũng khóc vì buồn. Mừng vì lâu lắm mới có gạo trắng để bỏ vào lưỡi mà nghiến từng chút một cho thỏa vị ngọt và mùi cám còn ám. Nhưng buồn vì mười mấy miệng ăn thì ai ăn ai nhịn. Kết quả là ông bà ngoại tiên phong ăn khoai lang, khoai mì, bắp được độn trong cơm mà nhường cho các con ăn cơm trắng. Các con không khóc mà ông bà ngoại khóc vì nhìn lũ nhỏ ăn ngon lành. Sau này, khi ông bà ngoại mất, má cũng nấu hoài món ăn ấy, mà… mỗi lần cắn miếng khoai, miếng chuối rồi nhìn tôi và… má khóc.

Tôi chọc: “má khóc nhè!”. Má cười mỉm lấy tay hất đầu tôi: “Thằng quỷ!”. Dần lớn, tôi hiểu ý nghĩa về món cơm độn mà má hay nấu cho tôi ăn. Món cơm ấy là món cơm gợi nhớ về những ngày khó khăn gian khổ. Tôi nhớ hoài lời má giải thích vào những ngày tôi sắp xa nhà: “Má hay nấu cơm độn vì má muốn nhớ hoài cái thời khổ cực mà hạnh phúc. Cái thời còn có ông bà ngoài, các Dì, các Cậu của con trong mái nhà. Nhớ cái hồi mấy mấy miệng ăn túm quanh nồi cơm độn. Con nhớ nhen! Dù giàu có cách mấy, sang trọng cách mấy cũng đừng coi thường món cơm này, vì nhờ nó mà bà ngoại nuôi má khôn lớn và nhờ nó mà má nuôi con khôn lớn.” Má vừa nói vừa kéo tay áo lau nước mắt đang lã chã trên gò má. Má chìa tay đưa tôi ít tiền khi lên Sài Gòn đi học, tay kia má đưa một bao đựng nhiều thứ khoai và bắp, rồi dặn: “Đem theo có gì độn cơm ăn nghen con!”

Sài Gòn với bao nhiêu món ăn ngon, tôi vẫn chọn cho mình món cơm độn vài buổi trong tuần. Hổng biết sao tôi cũng y như má, mỗi lần cắn củ khoai là mỗi lần rớt nước mắt. Cuộc sống của tôi giờ đã đầy đủ hơn nhiều rồi, nhưng tôi vẫn ăn theo lối ăn của má và ông bà ngoại. Tôi chọn điều đó vì nó nhắc tôi cả một thời xa xưa khổ cực và hạnh phúc của ông bà cha mẹ. Chính tôi- thành quả của ông bà cha mẹ – đang được thừa hưởng cái tốt đẹp hơn mà lớn lên sung túc từng ngày. Tôi thực hạnh phúc và hãnh diện vì điều đó.

                                                                                        Little Stream

Tản mạn: CUỐI CÙNG

 Đời người ai cũng đến lúc cuối cùng, đó là lúc mà người ta kết thúc mọi sự nơi trần thế này dù hoàn tất hay vẫn còn dang dở. Điểm cuối cùng ấy có thể là điểm mà nhiều người mong muốn, nhưng cũng có kẻ sợ hãi trốn chạy vì… thực tại ấy kinh khủng quá. Cành cây kia có bao giờ nghĩ đến lúc chiếc lá cuối cùng rơi xuống cách phũ phàng bỏ lại thân cây trơ trọi giữa cái nắng cay nghiệt. Cây cũng chẳng bao giờ nghĩ rằng có lúc không còn khả năng hút thêm chút dưỡng chất nào từ lòng đất và từ sự quang hợp. Cây cũng đâu nghĩ tới một ngày nhựa sống cạn dần và tất cả trôi vào… quên lãng. Sự còng queo báo hiệu cho một sự kết thúc của kiếp cây. Người ta cũng thế thôi.

Nhưng con người và bao sinh vật khác liệu có khác nhau? Hẳn là có khác. Đành rằng định luật tự nhiên quy định mọi hữu thể có sinh rồi có tử, có khởi ắt có kết, nhưng dù cái định luật ấy có phổ biến ngần nào đi chăng nữa, thì giữa con người và bao sinh vật khác vẫn không giống nhau. Có người bảo rằng vì con người có lý trí và sự tự chủ, nên sự khác biệt ấy rất rõ ràng. Với tôi, tri thức hiện tại chưa cho phép tôi chứng minh cách khẳng khái như thế, nhưng tôi đánh giá sự khác nhau dựa trên chính thái độ đối mặt với vấn đề giữa con người với bao nhiêu sinh vật khác. Rõ ràng con người có lựa chọn để có một cái kết cho đời mình như thế nào. Hẳn họ có thể khao khát đi đến điểm cuối vì họ đã hoàn tất những gì họ mong muốn. Họ thao thức được hoàn tất cuộc sống cách hoàn hảo mà điểm cuối là cột mốc. Nhưng… đâu đó vẫn có người vẫn dây dưa với những ray rứt của kiếp người chưa kịp nguôi ngoai.

Có bao giờ tôi dám đặt mình vào một thực tại phải đến và suy ngẫm xem mình sẽ và phải đối mặt với thực tại cuối cùng ấy như thế nào không? Hẳn cũng có lúc tôi đã, nhưng liệu có dám thực hiện những gì tôi hạ quyết tâm ở hiện tại hay không? Hay chỉ cố một quãng rồi thôi! Tôi đã ngừng lại nỗ lực bản thân chỉ vì không cảm thấy cái điểm cuối cùng ấy gần gũi với mình cũng như chẳng có gì liên quan. Hình như cái thực tại ấy nằm ở đâu ngoài mình và, nếu không muốn nói, chúng chẳng dính líu tới những phúc hạnh mà hiện tại tôi đang thụ hưởng.

Nhưng… chính những thực tại ngoài lề ấy lại tiên trưng cho thực tại cuối cùng của chính tôi. Tôi đã dám bước một vài bước chân và hẳn đã cảm chút gì đó niềm hạnh phúc cũng như gặt hái ít nhiều hoa trái. Một ít thất bại vất vưởng trên đường đi cũng là điều khó tránh mặt. Nhưng tôi có đọc ra đàng sau hoa trái và thất bại ấy là gì không? Đó là hai con đường cho cuộc đời. Tôi đã có thể thành công và cũng đã có thể thất bại. Nguyên cớ cho sự thành công là thất bại một vài lần. Nguyên cớ cho sự thất bại là thành công quá nhiều lần. Tôi thấy đời mình đan xen những nước mắt – nụ cười, để lúc nào đó tôi đã bị cuốn vào chính những thành quả hay hậu quả hơn là những thực tại và cùng đích đàng sau chúng.

Tôi đã thấy cỏ cây đi đến điểm cuối cùng. Tôi đã thấy muôn chim thú đi tới điểm cuối cùng. Tôi cũng thấy vạn vật đi đến điểm cuối. Tôi cũng thấy những con người quanh tôi đang đi đến điểm cuối cùng của họ với những tiếng khóc – nụ cười. Tôi hiểu rằng… tôi cũng đang tiến về điểm cuối của đời mình chỉ là không biết xa hay gần mà thôi. Tôi muốn khóc hay cười? Tôi muốn thành công hay thất bại? Tôi muốn cái kết có hậu hay đoản hậu? Vâng!… Tôi đã thấy, nhưng…

                                                                                        Little Stream

Tản mạn: CHỨNG NHẬN LÀM NGƯỜI

 Một vị linh mục đã kể cho tôi nghe một câu chuyện mà ngài vô tình đọc được trên một trang báo điện tử như sau:

Người đàn ông với chiếc nạng bên hông ngỏ lời năn nỉ người nhân viên soát vé xe vì ông đã làm rơi mất tấm vé mới mua:

– “Anh làm ơn cho tôi đi chuyến xe này. Tôi đã dùng hết số tiền mình có để mua tấm vé lúc nãy rồi. Mớ tiền lẻ còn trong túi không đủ để mua lại tấm vé khác. Anh thông cảm cho kẻ tàn tật này!”.

Nhân viên soát vé nhìn người đàn ông, anh ta tỏ vẻ khinh bỉ lớn tiếng:

– “Vậy cho tôi xem giấy xác nhận tàn tật rồi tôi cho ông lên xe.”

Người đàn ông chưng hửng vì lần đầu nghe tới giấy xác nhận tàn tật, ông vội nói:

– “Anh nhìn nè! Tôi tàn tật thiệt mà!”, vừa nói ông vừa quơ chiếc nạng bên chân bị tật trước mặt nhân viên soát vé. Anh ta không nhìn mà chỉ nói:

– “Ở đây không xét người, chỉ xét giấy. Nếu có tiền mua vé khác hoặc có giấy xác nhận tàn tật thì đi. Không thì về!”.

Một người khách đứng gần đó khó chịu với thái độ của nhân viên soát vé từ nãy giờ, vội chạy lại nói với anh:

– “Này anh kia! Anh có phải là con người không?”.

Anh nhân viên lúng túng trả lời người khách kia:

– “Tôi… tôi… là người mà!”.

Vị khách hỏi thêm:

– “Vậy anh cho tôi xem giấy chứng nhận làm người của anh đi!”.

Nhân viên soát vé càng lúng túng hơn:

– “Làm gì có giấy chứng nhận làm người!”.

Vị hành khách trả lời với nét mặt lạnh lùng:

“Xin lỗi anh! Tôi chỉ xét giấy chứ không xét người. Anh không có giấy chứng nhận làm người thì nghĩa là anh không phải là người.”

___________________________________________________________

Trước hết tôi muốn xin lỗi vì không thể tìm lại nguồn câu chuyện trên trang báo điện tử để trích nguyên văn mà chỉ thuật lại theo lời kể của vị linh mục. Sau đến tôi muốn cám ơn trang báo và cám ơn lời kể của vị linh mục đã cho tôi một bài học đầy ý nghĩa về tương quan con người.

Ở đâu xã hội càng phát triển và nhiều đóng góp mới mẻ hiện đại, thì hẳn ở đó cần đến tương quan con người nhiều hơn hết. Dám nghĩ như thế bởi quan sát thực tế cho thấy những khủng hoảng về mọi mặt đời sống con người ngày nay khởi đi từ nguyên nhân chính là đổ vỡ tương quan. Hẳn đã có ai đó cho rằng công nghệ hiện đại có thể thay thế cho những tương quan ấy. Ví dụ thay vì gặp gỡ trực tiếp, thì người ta có thể trò chuyện qua điện thoại, Zalo, Zoom, Gmail… Thay vì đích thân gửi tặng những món quà trực tiếp đến tay người nhận, người gửi có thể nhờ vận chuyển quà hay thậm chí tặng những tấm thiệp trực tuyến mà không phải tốn kém chút phí nào. Thay vì cứ phải làm việc với con người, thì một chiếc máy tính bàn, laptop, điện thoại di động cũng đảm bảo cho một người hoàn tất công việc… Nhiều điều khác nữa có thể kể đến.

Tuy nhiên, vấn đề là chúng ta không thể suy xét kết quả để đánh giá toàn bộ vấn đề. Nếu chỉ đánh giá chất lượng cộng việc qua kết quả ghi nhận trên hệ thống máy tính thì quả quá vô tình, vì người quản lý đâu biết những khó khăn, thách đố mà người nhân viên phải cố gắng để hoàn tất công việc ấy như thế nào. Nếu chỉ đánh giá tương quan con người trên phương tiện giao tiếp với tần suất bao nhiêu lần, nói những chuyện gì, chất lượng cuộc giao tiếp ra sao thì thực điều ấy quá nông cạn. Bởi tương quan con người còn là sự quan tâm, giúp đỡ cùng giúp nhau thăng tiến trong cuộc sống. Một cuộc gọi điện trực tuyến làm sao biết chắc người bên kia màn hình hoàn toàn khỏe mạnh và gia đình họ vẫn bình an. Để một khi chuyện đã rồi thì người bên này màn hình chỉ biết nói: “Vậy sao? Tội nghiệp quá!”. Tương quan con người chỉ vậy thôi sao?

Hẳn quan điểm của người viết không phủ nhận vai trò của công nghệ hiện đại, cũng không đánh giá thấp những sáng tạo của con người. Nhưng vẫn luôn nhớ rằng công nghệ và sáng tạo là sản phẩm của con người, chứ chúng không phải là ông chủ của con người. Hẳn con người đã sáng tạo ra chúng thì một ngày nào đó cũng có thể hủy hoại chúng. Vì thế, thái độ tựa nương thái quá vào những vật chất như thế là điều lệch lạc khiến vật chất thành mục đích và con người thành phương tiện. Đó cũng chính là ý nghĩa của câu chuyện mở đầu mà tôi đã phần nào cảm nếm được. Làm sao biết được tấm giấy xác thực người tàn tật là chính xác trong khi người tàn tật thực sự đang đứng trước mắt lại không được công nhận. Chính vì xem trọng tờ giấy xác nhận cho thấy tờ giấy quan trọng hơn con người, người nhân viên quên rằng tờ giấy ấy, nếu có, cũng chỉ là công cụ xác thực cho sự tàn tật của người đàn ông ấy mà thôi. Còn đàng này, người nhân viên đánh giá vấn đề theo chiều kích ngược lại.

Con người chất chứa nơi mình nhu cầu tương quan dù bất cứ thời đại nào. Có thể phân tích ra rất nhiều tương quan đan quyện nơi một người. Cụ thể như các tương quan trong: gia đình, công việc, xã hội… Nơi mỗi môi trường họ đảm nhận một vai trò khác nhau và nối kết với người khác để giúp nhau gìn giữ và thăng tiến môi trường sống của họ. Điều quan trọng là họ không xem những phương tiện vật chất làm nền tảng, mà chính yếu là việc thăng tiến nhân cách và đời sống bản thân và mọi người. Một tương quan cũng được xây dựng trên tinh thần tôn trọng phẩm giá con người. Cái nhìn phổ quát và đại đồng về nhân phẩm con người giúp ta có cái nhìn bao dung và dễ đón nhận nhau hơn. Chính vì thế, trong bất cứ môi trường nào mà phẩm giá con người được tôn trọng xứng đáng thì đảm bảo rằng tương quan con người trong môi trường ấy cũng được phát triển cách bền vững.

Qua câu chuyện, tôi nhận ra đây cũng là một lời mời thực tế mà tôi cần suy xét trong Mùa Chay này. Tôi đã có những tương quan nào? Tôi đối xử với những tương quan ấy ra sao? Đâu là điều tôi cần nỗ lực thực hiện hay khắc phục trong những tương quan ấy? Hay tôi tự hỏi mình cách chân thành rằng: Tôi đã xem anh chị em tôi là một con người thật sự hay không?

Khi dám đối diện với thực tại những câu trả lời của mình, tôi vỡ ra nhiều lẽ khiến bản thân bất ngờ. Tựa như thái độ bất ngờ của người nhân viên soát vé xe khi bị người khách đòi cho xem giấy chứng nhận làm người của anh ta vậy. Vậy mà lâu nay…

                                                                                        Little Stream

                                                                                        Photo: Moon