Theo.: FAST AND ABSTINENCE (Part II)

  INTRODUCTION

    Welcome to Lent. The Church calls all Her members to make a conscious decision of conversion. How beautiful it is when we welcome Lent with a deeper understanding of this holy season. In his Opening Message for Lent 2026 (a), written on February 13, 2026, the Holy Father Leo XIV underscored: "Lent is a time in which the Church, guided by a sense of maternal care, invites us to place the mystery of God back in the center of our lives, in order to find renewal in our faith and keep our hearts from being consumed by the anxieties and distractions of daily life." Furthermore, Pope Leo XIV urged all Christians to embrace three paths of conversion: listening, fasting, and community, which support us in living this Lent more fully.

   The messages of Lent are not the invention of any individual in the Church, but have become a cherished tradition over time. Sixty years ago, on February 17, 1966, Pope Paul VI issued the apostolic constitution Paenitemini (b) on fasting and abstinence, presenting many theological perspectives on Lenten practice. In this short paper, I seek to reconsider some significant issues in this constitution. The final part of this essay will address today's approaches as articulated by Pope Leo XIV.

Previous part:

1. The Church & Her Desires 

2. Penitence has its origin in the Old Testament

3. Jesus Christ, The Invitation to "Metanoia"

       After considering the origin and meaning of penitence in the Old Testament, we are now invited to recognize penitence as it unfolds in the New Testament, especially through Jesus Christ in the Gospels. Paenitemini affirms that all that happened in the Old Testament was "a foreshadowing of things to come," and that penitence is now required for anyone who wishes to welcome divine revelation. In Christ and the Church, this penitence assumes new dimensions—infinitely broader and more profound than before.

    The figure of John the Baptist—the last prophet who fulfilled Old Testament prophecy—appears in all four Gospels. Matthew, in particular, highlights John’s message: "Repent, for the kingdom of heaven has come near" (Matt 3:2). John’s baptism is a sign of penitence: "I baptize you with water for repentance, but one who is more powerful than I is coming after me; [...] He will baptize you with the Holy Spirit and fire" (Matt 3:11). It is significant to reflect on John’s role in preparing people’s hearts to welcome salvation. His call is not a superficial gesture, but a summons to deep conversion for all who hope in God’s coming. John underscores this by proclaiming, "one who is more powerful than I is coming after me; I am not worthy to carry his sandals."

 According to the synoptic Gospels, Jesus Christ enters the temptation in the wilderness in a long time in praying and fasting (c). What is the meaning of this event? The image of Israel wandering in the wilderness for forty years is evoked, reminding us that the people of God faced many challenges and were often unfaithful. In contrast, before beginning his public ministry, Jesus confronts evil directly—and triumphs completely. Fasting and prayer serve as means by which he keeps his heart continually aligned with the Father’s will. This aligns with his mission on earth: teaching, healing, and calling all people to repentance. Through John the Baptist’s call and Jesus’ own example, the core message emerges: conversion is essential—only by "changing their heart" can make them truly welcome Christ.

    Jesus, during the proclamation journey, constantly calls on all people, regardless of classification, to recognize the holiness of God and the gravity of sin (d). Beginning His mission, He proclaims "Repent, for the kingdom of heaven has come near" (Matt 4:17; Mark 1:15). At another times, Jesus eats with the sinners (Mark 2:15-17; Luke 5:29-32) and calls "Go and learn what this means, ‘I desire mercy, not sacrifice.’ For I have come to call not the righteous but sinners" (Matt 9:13). At following time, Jesus reproach the cities did not repent:

"Woe to you, Chorazin! Woe to you, Bethsaida! For if the deeds of power done in you had been done in Tyre and Sidon, they would have repented long ago in sackcloth and ashes. But I tell you, on the day of judgment it will be more tolerable for Tyre and Sidon than for you" (e). 

    As Paenitemini underscores that "through the word of Christ a message is transmitted to him which invites him to conversion and grants forgiveness of sins."    

     Following Jesus, the call to a change of heart is far more profound than with previous prophets. This is a radiant conversion, inviting people to imitate Him—"to the passion, death, and resurrection of the Lord"—and to "take up their own cross and participate in the sufferings of Christ." Through this mystery, Jesus Christ reveals His mercy and saves His people from sin. Therefore, the Church declares:

"Those who approach the sacrament of penance receive from the mercy of God forgiveness for offenses committed against Him and at the same time become reconciled with the Church on which they have inflicted a wound by sinning, and the Church cooperates in their conversion with charity, example and prayer" (f). 

    "Metanoia" is a calling that changes the depths of the heart rather than the surface. "Meta" (μετά) means after, beyond, or change. "Nous" or "Noein" (νοῦς / νοεῖν) means mind, understanding, way of thinking. Therefore, "Metanoia" is a radical turning of the heart and mind toward God — not just regret, but true inner transformation. Furthermore, this change leads to a desired virtue - the virtue of penitence.

4. Penitence is a Virtue

    Penitence is a necessary virtue that all Christians are called to cultivate, rooted in true motivation from God rather than mere outward appearance. This virtue often involves physical asceticism, expressed through mortification. Paenitemini cautions: "This exercise of bodily mortification-far removed from any form of stoicism does not imply a condemnation of the flesh which sons of God deign to assume." Therefore, it is vital to consider:

 

(1) Which mortification am I practicing? 

(2) Why do I practice this mortification? 

(3) Does this mortification make me far from God and far from the Church's teachings?

    Furthermore, mortification—especially as expressed in "corporal fasting"—helps free people from selfishness and concupiscence by disciplining the human senses. However, maintaining a balance between spiritual and corporal fasting is essential in a Christian's life, as it enables a more profound change of heart.

    By maintaining a proper balance in mortification, people come to recognize the "religious and supernatural values of penitence." This virtue calls for faithfulness and patience—not only in fasting and prayer, but also in persevering through life’s difficulties and still bearing abundant spiritual fruit. It is natural, when forming new habits or practicing self-discipline, to seek integration into one’s character and motivations. Yet true mortification must flow from the heart, free from self-interest. For example, fasting for the sake of beauty or health, rather than for the religious and supernatural value of penitence, misses the point. Paenitemini also addresses those who suffer from infirmities, illness, poverty, misfortune, or persecution for the sake of justice, encouraging them to unite their suffering with that of Christ as a form of sacrifice. In doing so, they fulfill their own mortification and partake in the beatitude promised in the Gospel to those who suffer.

    Finally, all members of the Church are called to live the virtue of penitence, and this is  instead of self-reference. "The traditional triad of 'prayer—fasting—charity' the fundamental means of complying with the divine precepts of penitence." These practices are very popular, so no further explanations are needed. However, this tradition, under the bishops' authority, needs to be plausible with the context of each place. For example, a place that is wealthy and strongly influenced by a secular spirit, compared with a place that lives in year‑round poverty, will naturally have different forms of mortification. Most of all, the purpose of penitence is to lead people to God rather than to individualism, an act of the faith community. Still having many contrary practices means that they use self-reference and criticize others when others do not practice in a similar manner. As Jesus Christ said: "... your Father who is in secret; and your Father who sees in secret will reward you" (Matt 6:4,6,18).

    In short, mortification is a virtue not by human effort alone, but because it is rooted in Christ’s example and practiced to draw each person and the community closer to God. Any practice outside this purpose may have some value for individuals, but it does not embody the true Catholic understanding of virtue. 

Author: Little Stream

Photos: Moon

Notes:

(a) Leo XIV. “Message of the Holy Father for Lent 2026.” Holy See Press Office, 13 Feb. 2026, 

https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2026/02/13/260213d.html.

(b) Paul VI. Paenitemini. 17 Feb. 1966, 

https://www.vatican.va/content/paul-vi/en/apost_constitutions/documents/hf_p-vi_apc_19660217_paenitemini.html.

(c) Cf. Matt 4:1-11; Mark 1:12-13; Luke 4:1-13

(d) Cf. Luke 5:8; 7:36-50

(e) Cf. Matt 11:21-22; Luke 10:13-15

(f) Constitution on the Nature of the Church, no. 11; James 5:14-16; Rom. 8:17; Col. 1:24; 2 Tim. 2:11-12; 1 Peter 4:13; Decree on Priestly Life and Ministry, nos. 5 and 6.

Theo.: FAST AND ABSTINENCE (Part I)

 INTRODUCTION

    Welcome to Lent. The Church calls all Her members to make a conscious decision of conversion. How beautiful it is when we welcome Lent with a deeper understanding of this holy season. In his Opening Message for Lent 2026, written on February 13, 2026, the Holy Father Leo XIV underscored: "Lent is a time in which the Church, guided by a sense of maternal care, invites us to place the mystery of God back in the center of our lives, in order to find renewal in our faith and keep our hearts from being consumed by the anxieties and distractions of daily life." Furthermore, Pope Leo XIV urged all Christians to embrace three paths of conversion: listening, fasting, and community, which support us in living this Lent more fully.

   The messages of Lent are not the invention of any individual in the Church, but have become a cherished tradition over time. Sixty years ago, on February 17, 1966, Pope Paul VI issued the apostolic constitution Paenitemini (b) on fasting and abstinence, presenting many theological perspectives on Lenten practice. In this short paper, I seek to reconsider some significant issues in this constitution. The final part of this essay will address today's approaches as articulated by Pope Leo XIV.

1. The Church & Her Desires

    The word "Church" (ecclesia in Latin, ekklesia in Greek) means "the assembly of the Chosen People before God, above all for their assembly on Mount Sinai where Israel received the Law and was established by God as His holy people" (Catechism no. 751). As Saint John declared, "We love because he first loved us" (1 Jn 14:9), henceforth "he loved her and handed himself over for her. He has purified her by his blood and made her the fruitful mother of all God's children" (Catechism no. 808). In turn, the Church continues God's love by practicing main obligations of "draws her life from the word and the Body of Christ and so herself becomes Christ's Body" (Catechism no. 752); and "in Christ, she is like a sacrament—a sign and instrument, that is, of communion with God and of unity among all men" (Catechism no. 775). Therefore, the Church is conscious that sanctifying all her members in God's love, always in the unity of the Trinity and fostering unity in diversity, gifts, and charisms among her children, are essential and necessary duties.

    Paenitemini was issued in the context of the Church following the Second Vatican Council, amid both challenges and opportunities. With pastoral concern, the Church sought "to remind our sons—and all religious men of our times—of the significance and importance of the divine precept of penitence." After the Council, the Pope called all Christians to embrace fasting and abstinence. What was the deeper meaning behind this call? Pope Paul VI outlined several reasons:

(1) "all its members are called upon to participate in the work of Christ and therefore to participate also in His expiation; "

(2) the Church "has gained a clearer awareness that, while it is by divine vocation holy and without blemish, it is defective in its members and in continuous need of conversion and renewal, a renewal which must be implemented not only interiorly and individually but also externally and socially"; 

(3) the Church is not only sanctify the world, she also constantly reminds her children to "salutary abstinence which will forearm them against the danger of allowing themselves to be delayed by the things of this world in their pilgrimage toward their home in heaven." (Paenitemini)

 

2. Penitence has its origin in the Old Testament

    Penitence is an essential disposition that reveals a person's sincere heart toward God, others, and even themselves. Before exploring its threefold meaning, it is important to examine the linguistic origins of penitence and its roots in the Old Testament. The Latin word "paenitentia" carries the meanings of (1) repentance, (2) sorrow for sin, (3) interior conversion, and (4) a turning of the heart toward God. The verbs "paenitere" and "paenitet" convey a sense of regret, causing one to feel sorrow or to be repentant (c). Later, Middle English and Old French adopted the noun "repentance" with a meaning similar to that in Latin. From the first century, the New Testament (in Greek) used the term "μετάνοια" (metanoia), signifying conversion and change of heart (d)—a transformation of mind and heart, a deep conversion, a return to God. In short, "penitence" or "repentance" in religious scope means "a change in a person’s attitude, will, and behavior, sometimes accompanied by feelings of sorrow and regret for past transgressions and perhaps accompanied also by some form of restitution" (e).

    The Old Testament frequently records instances where the people of God demonstrated their repentance, both in word and deed, seeking to "placate the wrath of God,(f) or on the occasion of grave calamities,(g) or when special dangers are imminent,(h) or in any case to obtain benefits from the Lord (i)." For example, when Moses descended from the mountain and saw the people dancing around the golden calf, he threw down and broke the tablets of the Decalogue. Following his conversation with God, Moses was instructed to say to the Israelites: "You are a stiff-necked people; if for a single moment I should go up among you, I would consume you. So now take off your ornaments, and I will decide what to do to you" (Exo 33:5). The people obeyed God's command as a sign of their penitence. Another instance occurred during the wilderness journey when the people spoke against God and Moses. God sent poisonous serpents among them, and many Israelites died. The people admitted their sin and said to Moses, "We have sinned by speaking against the Lord and against you; pray to the Lord to take away the serpents from us" (Num 21:7).

    The narrative of repentance continued with David, who committed adultery with Bathsheba and orchestrated the death of her husband, Uriah. Following God's command, the prophet Nathan confronted David about his wrongdoing. In response, "David fasted, and went in and lay all night on the ground. The elders of his house stood beside him, urging him to rise from the ground; but he would not, nor did he eat food with them" (2 Sm 12:16b-17). The call to repentance was also echoed by prophets sent by God to His people. Ezekiel proclaimed: 

"Therefore I will judge you, O house of Israel, all of you according to your ways, says the Lord God. Repent and turn from all your transgressions; otherwise, iniquity will be your ruin. Cast away from you all the transgressions that you have committed against me, and get yourselves a new heart and a new spirit!" (Ez 18:30-31). 

Amos exhorted the people: "Seek the Lord and live, or he will break out against the house of Joseph like fire, and it will devour Bethel, with no one to quench it" (Amos 5:6). Isaiah admonished them: "Ah, sinful nation, people laden with iniquity, offspring who do evil, children who deal corruptly, who have forsaken the Lord, who have despised the Holy One of Israel, who are utterly estranged!" (Is 1:4).

    What are the characteristics of penitence or repentance that God asked His people to practice? 

    The integration of the interior and exterior aspects of penitence is essential. Genuine conversion in every act of repentance begins with a heartfelt awareness—that is, a condemnation of and detachment from sin, alongside a striving toward God. This interior disposition is often expressed outwardly through fasting or almsgiving, which symbolize the visible fruits of inner change: "one goes without food or gives away his property [...] even after sins have been forgiven and independently of a request for graces." The gap between theory and practice—from heart to hands—can be both narrow and wide; thus, God's people are called to translate their internal resolve into concrete actions. As Jesus taught, "Not everyone who says to me, ‘Lord, Lord,’ will enter the kingdom of heaven, but only the one who does the will of my Father in heaven" (Matt 7:21). Practicing this integration safeguards against mere appearances or empty words, fostering a true harmony between belief and action.

    Besides, "penance therefore—already in the Old Testament—is a religious." This declaration of Pope Paul VI recalls the penitent journey of each Christian. Beginning with the personal activities and completing at the purpose of "love and surrender to God: fasting for the sake of God, not for one's own self." If Christians understand repentance as the Pope's instruction, it is worth considering this aspect as a condition for belonging to God. The Catechism of the Catholic Church, numbers 949-953, always emphasizes the Church's characteristics of communion: Communion in Faith; Communion of the sacraments; Communion of charism; and Communion in charity. Especially, number 953 highlights: 

"None of us lives to himself, and none of us dies to himself." "If one member suffers, all suffer together; if one member is honored, all rejoice together. Now you are the body of Christ and individually members of it." "Charity does not insist on its own way." In this solidarity with all men, living or dead, which is founded on the communion of saints, the least of our acts done in charity redounds to the profit of all. Every sin harms this communion."

 The limitations of humanity are realities people must recognize and learn to embrace, especially in their relationships with brothers and sisters in the Church. Holiness does not require pursuing great achievements, success, or a perfect life; rather, it calls for living with humility, kindness, and warmth toward others. Through such simple practices, Christians become more aware of God's presence and their neighbors' presence, and can contribute to the holiness of the community through even their smallest efforts.

Author: Little Stream

Photos: Moon

Notes:

(a) Leo XIV. “Message of the Holy Father for Lent 2026.” Holy See Press Office, 13 Feb. 2026, https://press.vatican.va/content/salastampa/en/bollettino/pubblico/2026/02/13/260213d.html.

(b) Paul VI. Paenitemini. 17 Feb. 1966, https://www.vatican.va/content/paul-vi/en/apost_constitutions/documents/hf_p-vi_apc_19660217_paenitemini.html.

(c) “Repentance.” Gale Encyclopedia of Religion, edited by Lindsay Jones, 2nd ed., vol. 11, Macmillan Reference USA, 2005, p. 7755.

(d) “Penance, Sacrament of.” The New Catholic Encyclopedia, vol. 11, Catholic University of America Press, 1967, p. 66.

(e) “Repentance.” Gale Encyclopedia of Religion, p. 7755.

(f) Cf. 1 Sam. 7:6; 1 Kings 21:20-21, 27; Jer. 3:3, 7, 9; John 1:2; 3:4-5.

(g) Cf. 1 Sam. 31:13; 2 Sam. 1:12; 3:35; Baruch 1:2, 5; Judith 20:25-26.

(h) Cf. Judith 4:8, 12; 8:10-16; Esther 3:15; 4:1, 16; Psalms 34:13; 2 Chron. 20:3.

(i) Cf. 1 Sam. 14:24; 2 Sam. 12:16, 22; Esd. 8:21.

Tản mạn: THUỞ HÀN VI

    "Hàn vi" (寒微) là từ Hán-Việt được dùng để chỉ sự nghèo khổ thấp hèn. "Hàn" (寒) theo nghĩa danh ngữ là mùa rét, mùa lạnh và theo tính ngữ cũng mang nghĩa chỉ cái lạnh, nhưng đồng thời cũng có nghĩa nói về sự nghèo hèn, túng quẫn. "Vi" (微) có nhiều nghĩa, trong đó tính ngữ này cũng có ý nói về sự nhỏ nhoi, suy yếu, tàn tạ, thấp kém,... "Thuở hàn vi" là một cụm từ được sử dụng trong cách nói của một người khi nhìn về một quãng đường gian khó đã đi qua, giờ đây với những thành công nhất định của bản thân, họ nhìn về quá khứ vất vả và gọi đó là "thuở hàn vi." 

   Theo lối giải thích trên hẳn sẽ có những mâu thuẫn về ngữ nghĩa và thực tế. Thứ nhất, như thế nào là "thành công nhất định"?, thứ hai đâu là tiêu chuẩn/ mốc để một người ngoái nhìn và kể về quá khứ đầy khó khăn của họ? Phải chăng là: Giàu có? Tiền bạc? Địa vị xã hội? Trên thực tế, chắc chỉ những đại gia giàu có, những tỷ phú khi họ xây dựng đời mình từ nghèo khổ mới kể lại quá khứ đời mình theo cách ấy mà thôi. 

    Đó là chưa kể tới thái độ đón nhận "thuở hàn vi" của mỗi người. Kẻ thành công thì tự hào vì những gì họ đã vượt qua. Người thất bại thì muốn kể lại với một tâm trạng đau khổ, dằn vặt, nhục nhã hoặc thậm chí là gạt bỏ khỏi tâm trí những điều không tốt đẹp ấy.

    Vậy, những người bình dân không thành tựu nổi bật, đại đa số chúng ta có thể nói về "thuở hàn vi" của mình không? Liệu "thuở hàn vi" có là một điều đáng trân trọng hơn là chối bỏ? CÓ! THƯA HOÀN TOÀN CÓ THỂ! Bài viết xin mạo muội khơi lên chính điều này.

1. Thuở Hàn Vi không chỉ có nghĩa tiêu cực

    Không hề phủ nhận tính thực tế của quá khứ khó khăn và tác động của nó nơi mỗi người, nhưng nếu bảo rằng cái nghèo cái khổ toàn là đề tài tiêu cực thì chưa chắc! Con người vốn đủ sự khôn ngoan để hình tượng hóa và nhận diện những khát khao của họ từ một thực tế phũ phàng của đời mình. Nhiều khi người ta ca ngợi "thuở hàn vi" ấy còn là đàng khác. Nhà thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm đã phác họa hạnh phúc của cái hàn vi mà ông đang có:

"Một mai, một cuốc, một cần câu,

Thơ thẩn dầu ai vui thú nào.

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,

Người khôn, người đến chốn lao xao." 

(Nguyễn Bỉnh Khiêm, bài thơ Cảnh Nhàn)

    

Hoặc như Tản Đà khi nói lên nỗi vui của nhà nghèo, ông viết:

"Những ai bần bạc hàn vi

Lo buồn đã vậy, vui thì cũng vui." 

(Tản Đà, bài thơ Cảnh Vui Của Nhà Nghèo)

 

    Đã thế, người Việt Nam vẫn hay nhìn về "hàn vi" như một bài thuốc thử đắt giá vì quả thực trong gian nan thử thách họ nhận ra đâu là giá trị thực của đời mình hay tấm lòng của người quanh mình. Giả như có một Dương Lễ thành công thật ở ngoài đời, thì hẳn Lưu Bình là người đã thấm nỗi thất bại ê chề. Nhưng khi đứng ở vị thế đỗ đạt trạng nguyên, Lưu Bình nghiệm ra tất cả những gì Dương Lễ làm cho mình lúc thi trượt và mất tất cả hy vọng. Có thể nói chính cảnh "hàn vi" năm nào là động lực cho Dương Lễ giúp bạn mình, và ngược lại là động lực cho Lưu Bình miệt mài đèn sách để đạt thành khoa bảng. 

    Trong Kinh Thánh Cựu Ước, ông Mô-sê đã nhắc nhở dân Do Thái:

"Anh (em) phải nhớ lại tất cả con đường mà ĐỨC CHÚA, Thiên Chúa của anh (em), đã dẫn anh (em) đi suốt bốn mươi năm nay trong sa mạc, để bắt anh (em) phải cùng cực ; như vậy Người thử thách anh (em) cho biết lòng dạ anh (em), xem anh (em) có giữ các mệnh lệnh của Người hay không [...] Suy nghĩ lại, anh (em) phải nhận biết rằng ĐỨC CHÚA, Thiên Chúa của anh (em), giáo dục anh (em), như một người giáo dục con mình. Anh (em) phải giữ các mệnh lệnh của ĐỨC CHÚA, Thiên Chúa của anh (em), mà đi theo đường lối của Người và kính sợ Người." (Đnl 8,1-6)

    Rõ ràng, dù xét về mặt chính trị, địa lý hoặc kinh tế thì Israel vẫn chưa đạt được thành tựu gì đáng để, nhưng qua biến cố vượt qua Biển Đỏ và bốn mươi năm sa mạc bình an, đỉnh cao thành tựu của họ là chính Thiên Chúa - Đấng ký kết giao ước, yêu thương và quan phòng trong cuộc đời họ.

    Hơn nữa, từ hành trình đào luyện của một con người luân lý đến con người đức tin, người Ki-tô Hữu cần phải có cái nhìn trưởng thành hơn về đoạn đường mình đã đi qua dù hiện tại mình vẫn chưa có thành công gì đáng kể. Có người bảo "năm nay cũng giống như năm trước, mà có điều... buồn hơn!". Vâng! Hoàn toàn hiểu được người ấy đang nghĩ gì, nhưng nếu nhìn trong chiều kích đức tin, bạn có nhận thấy:

+ Bạn dần lớn hơn trong niềm tin vào Thiên Chúa qua những gian nan thử thách? 

+ Bạn có nhận ra những điều Chúa làm cho bản thân và gia đình trong năm vừa qua? 

+ Bạn có thấy thành tựu lớn nhất đời bạn là có Chúa đồng hành cùng mình không?

2. Thuở hàn vi - quá khứ khó tìm lại được

    Một điều mà chúng ta đoan chắc với nhau, quá khứ là điều mà bạn chỉ có một lần trong đời dù bạn có muốn nhớ đến nó hay không. Có người ví von đó là "tấm vé không khứ hồi" và nó qua đi mãi mãi. Trong Tân Ước, người Do Thái dù trên danh nghĩa họ vẫn giữ truyền thống cha ông, nhưng Đức Giê-su đã vạch ra những điều mà họ cần hoán cải.

"Khốn cho các người, hỡi các kinh sư và người Pha-ri-sêu giả hình ! Các người xây mồ cho các ngôn sứ và tô mả cho những người công chính. Các người nói : ‘Nếu như chúng ta sống vào thời của tổ tiên, hẳn chúng ta đã không thông đồng với các ngài mà đổ máu các ngôn sứ.’ Như vậy, các người tự làm chứng rằng các người đúng là con cháu của những kẻ đã giết các ngôn sứ. Thì các người đổ thêm cho đầy đấu tội của tổ tiên các người đi!" (Mt 23, 29-32)

     Nỗ lực thực sự của Chúa Giê-su ở đây chính là mời gọi một cuộc hoán cải thực sự nơi những người mà Ngài gặp gỡ. Ở đây, Chúa Giê-su đã phác lên chính hành vi chối bỏ quá khứ của những người Pha-ri-sêu. Một đàng họ chê bai việc làm của tổ tiên, đồng thời xây lăng mộ cho các ngôn sứ như một hành vi bù đắp lỗi lầm. Nhưng một đàng tâm địa của những Pha-ri-sêu hoàn toàn tệ hơn với tổ tiên họ, thậm chí Chúa Giê-su dùng hình ảnh "mồ mả tô vôi, bên ngoài có vẻ đẹp, nhưng bên trong thì đầy xương người chết và đủ mọi thứ ô uế" (Mt 23, 27b) để nói về họ.

    Tuy nhiên, suy nghĩ theo mạch bài viết, có lẽ Chúa Giê-su muốn họ quay lại với "thuở hàn vi" của chính tổ tiên, cái thuở nô lệ vất vả nơi Ai Cập, cái thuở được giải thoát và vượt Biển Đỏ, cái thuở lang thang bốn mươi năm trong sa mạc, cái thuở của phản bội - hoán cải -yêu thương,... Có lẽ sách Ê-dê-ki-en đã diễn tả quá đúng về thuở hàn vi của Israen:

"Lúc chào đời, ngày mới sinh ra, ngươi không được ai cắt rốn cũng không ai lấy nước tắm rửa cho sạch, chẳng được ai xát muối và lấy tã bọc cho. Không người nào ái ngại đưa mắt nhìn ngươi mà làm cho ngươi chỉ một trong những điều ấy vì xót thương ngươi. Ngày mới sinh ra, ngươi bị quẳng ra giữa đồng u vì ai cũng ghê tởm ngươi. Ta đi ngang qua chỗ ngươi và thấy ngươi giãy giụa trong máu. Thấy ngươi mình đầy máu me, Ta đã phán với ngươi : “Cứ việc sống !”" (Ed 16,4-6).

    Mô-sê trong Đệ Nhị Luật đã nhắn lại tất cả, để nhủ dân về tình yêu và Thánh Ý của Thiên Chúa, thuở lòng dân còn gần gũi Thiên Chúa, thuở tương quan giữa dân và Chúa luôn "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu." Trong khi hiện tại, Chúa Giê-su phải thốt lên: 

"Những kẻ đạo đức giả kia, ngôn sứ I-sai-a thật đã nói tiên tri rất đúng về các ông rằng: Dân này tôn kính Ta bằng môi bằng miệng, còn lòng chúng thì lại xa Ta. Chúng có thờ phượng Ta thì cũng vô ích, vì giáo lý chúng giảng dạy chỉ là giới luật phàm nhân." (Mt 15,7-9)

    Có lẽ khao khát của Chúa Giê-su vẫn là khao khát dân Ngài hoán cải, ít là cho tới khi Ngài chịu chết trên Thánh Giá vì sự bất ưng của những kẻ "giả hình" như thế. Nhưng ngẫm lại, đây lại là một yêu cầu không dễ thực hiện bởi phần vì "thuở hàn vi" ấy đã qua đi, chỉ còn tinh thần ở lại trong khả năng hạn hẹp của con người, và thói đời "tam sao thất bản" dễ làm tinh thần ấy ra biến chất hoặc hư hoại. 

    Tuy nhiên, hy vọng của chúng ta chính là Thiên Chúa, như Thánh Vịnh Gia đã viết: 

"Ẩn thân bên cạnh CHÚA TRỜI,

thì hơn tin cậy ở người trần gian. 

Cậy vào thần thế vua quan

chẳng bằng ẩn náu ở bên CHÚA TRỜI." (Tv 118,8-9)

    Hoặc như khẳng định của sách Châm Ngôn: "Hãy hết lòng tin tưởng vào ĐỨC CHÚA, chớ hề cậy dựa vào hiểu biết của con" (Cn 3,5); hoặc khẳng định của thánh Phê-rô và các tông đồ: "Phải vâng lời Thiên Chúa hơn vâng lời người phàm" (Cv 5,29). 

    Thật vậy, Thiên Chúa không chỉ là quá khứ mà ta phải lục tìm trong trí nhớ, Ngài còn là hiện tại và là tương lai của mỗi người chúng ta. "Thuở hàn vi" của riêng mỗi người mà được nhìn trong cái phúc ấy thì còn gì hơn. 

3. Hôm nay - thuở hàn vi của ngày mai

    Ghi dấu cho một quá khứ tươi đẹp, là một hiện tại viên mãn NGAY HÔM NAY, NGAY LÚC NÀY. Đành rằng kiếp người bị xoay vần bởi những ám ảnh khó khăn trong quá khứ, thậm chí là thách đố ở hiện tại, và chưa chắc tương lai sẽ thoát khó khăn, nhưng thử đặt ra giả định:

+ Nếu ta không đem được khu rừng rời xa con hổ, thì cớ sao không dùng kế "điệu hổ ly sơn"; 

+ Nếu ta không xây được một ngôi nhà cho người cơ nhỡ, cớ sao không dẫn họ đến một căn nhà tình thương để họ sống với mọi người. 

    Tôi viết những suy tư này trong lúc thời khắc một năm âm lịch 2025 sắp qua đi, khi chợt nhìn lại thì nhận ra nhiều người thân yêu đã qua đi, nhiều biến cố đã qua đi... Vui có mà buồn cũng không thiếu, nhưng liệu tôi có còn trân quý những điều ấy, vì không có gì là tình cờ, chẳng có gì là vô nghĩa.

    Giờ đây, tất cả trở thành cái "thuở hàn vi," trở thành động lực sống, trở thành phần máu thịt của chính con người tôi. Một vài khuôn mặt trong bức hình kỷ niệm đã không còn cơ hội để tôi gặp lại, nhưng chính họ hiện diện trong tính cách, cung cách hành xử và cả lối suy nghĩ của tôi, để hôm nay tôi sẽ tiếp tục sống... và tôi sẽ là cái "thuở hàn vi" đáng nhớ và tích cực cho những thế hệ tương lai. 

    Chợt thấy mấy câu thơ của Tản Đà thâm thúy quá:

"Cũng chẳng kể thành danh lúc khác

Trời đã cho bước bước càng hay

Nghèo mà học được như nay

Vinh hoa chưa dễ sánh tày cái vui

Trong trần thế nhiều nơi phú quí

Nỗi buồn riêng ai ví như ai

Bày ra cái cảnh có trời

Vui buồn cũng ở tự người thế gian."

(Tản Đà, bài thơ Cảnh Vui Của Nhà Nghèo)

    Biết ơn tất cả...

    Tiến bước trong hy vọng và ân sủng...

    Chúc mừng Năm mới 2026! 

Toronto, Feb 15,2026

Tác giả và Ảnh: Little Stream